Rodzaje zaburzeń osobowości
Osoby cierpiące na zaburzenia osobowości mają utrwalone, odmienne od przeciętnej w danym społeczeństwie, cechy charakterologiczne, wzorce postępowania, sposoby myślenia i funkcjonowania. Na podstawie wywiadu, obserwacji oraz testów, psycholog jest w stanie określić, jaki rodzaj zaburzenia występuje w danym przypadku. Na tej podstawie może dobrać odpowiedni sposób leczenia.
Poniżej prezentujemy rodzaje zaburzeń osobowości według DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.
Rodzaje zaburzeń osobowości
1. Zaburzenia osobowości typu A (cluster A) – wiązka dziwaczno-ekscentryczna
a) Paranoiczne zaburzenie osobowości (paranoid personality disorder)
Główne cechy: podejrzliwość; wrogość w stosunku do innych; doszukiwanie się oznak nielojalności; niewybaczanie uraz i krzywd; podejrzewanie partnera o zdradę; unikanie mówienia o sobie z obawy przed byciem skrzywdzonym.
b) Schizoidalne zaburzenie osobowości (schizoid personality disorder)
Główne cechy: obojętność; chłód i wycofanie w relacjach interpersonalnych; trudności w przeżywaniu i wyrażaniu emocji; preferencja samotności; czerpanie przyjemności z bardzo niewielu (lub żadnych) czynności; brak zainteresowania sferą seksualną; obojętność zarówno na krytykę, jak i na pochwałę.
c) Schizotypowe zaburzenie osobowości (schizotypal personality disorder)
Główne cechy: reakcje emocjonalne nieadekwatne do sytuacji (np. śmiech na pogrzebie); dziwne aktywności; ekscentryczne zachowania i wygląd; tzw. myślenie magiczne; kwieciste wypowiedzi; ograniczone relacje z innymi ludźmi; podejrzliwość.
2. Zaburzenia osobowości typu B (cluster B) – wiązka dramatyczno-emocjonalna
a) Antyspołeczne zaburzenie osobowości (antisocial personality disorder)
Główne cechy: niepodporządkowanie się normom społecznym i zasadom współżycia społecznego; powtarzające się kłamstwa i oszustwa; zachowania prowadzące do konfliktów z prawem; nieprzejmowanie się bezpieczeństwem swoim i innych osób; brak poczucia winy i wstydu; nieumiejętność empatycznego wczucia się w sytuację innych ludzi.
b) Zaburzenie osobowości z pogranicza, inaczej: borderline (borderline personality disorder)
Główne cechy: zaabsorbowanie realnym bądź wyobrażonym porzuceniem; lęk przed opuszczeniem; chwiejność emocjonalna; niestabilne związki interpersonalne; zachowania impulsywne (szybka jazda samochodem, używki, hazard itp.); uczucie pustki wewnętrznej; niestabilność obrazu samego siebie; intensywna złość lub problemy z kontrolowaniem złości; samookaleczanie się; nawracające myśli, plany, gesty lub próby samobójcze.
c) Histrioniczne zaburzenie osobowości (histrionic personality disorder)
Główne cechy: potrzeba bycia w centrum uwagi; teatralność zachowania; prowokujący wygląd; szybko zmieniające się i bardzo płytkie emocje; przecenianie stopnia zażyłości w związku.
d) Narcystyczne zaburzenie osobowości (narcissistic personality disorder)
Główne cechy: przesadne poczucie własnego znaczenia; arogancja; brak empatii; wykorzystywanie innych; nadwrażliwość na krytykę; przekonanie o własnej wyższości; oczekiwanie dla siebie specjalnych praw i przywilejów; poczucie bycia wyjątkowym oraz wynikające z tego przeświadczenie, że może się przebywać i być zrozumianym tylko przez innych wyjątkowych ludzi (np. o podobnym statusie materialnym lub społecznym).
3. Zaburzenia osobowości typu C (cluster C) – wiązka lękowa
a) Osobowość unikająca (avoidant personality disorder)
Główne cechy: stałe napięcie i niepokój utrzymujące się na wysokim poziomie (szczególnie w sytuacjach społecznych); poczucie bycia nieatrakcyjnym w relacjach z innymi ludźmi; mocno ograniczony styl życia (zawężona strefa komfortu); niechęć do wchodzenia w interakcje z innymi ludźmi, jeśli nie ma pewności, że jest się lubianym; unikanie sytuacji, miejsc i osób nieznanych, czyli potencjalnie stresujących.
b) Osobowość zależna (dependent personality disorder)
Główne cechy: podporządkowanie swoich potrzeb potrzebom innych; poczucie niekompetencji w wielu aspektach codziennego życia; obawa niepodołania podstawowym obowiązkom w życiu; lęk przed opuszczeniem; trudność w podejmowaniu nawet najprostszych decyzji (na przykład, co zjeść w restauracji, w co się ubrać).
c) Obsesyjno-kompulsyjne zaburzenie osobowości (obsessive-compulsive personality disorder)
Główne cechy: zaabsorbowanie szczegółami, regułami, zasadami i dążeniem do perfekcji do tego stopnia, że gubi się sens wykonywanej czynności lub istotnie przedłuża się jej wykonanie; przesadna dbałość o porządek i przestrzeganie norm społecznych; pracoholizm; oczekiwanie, że inni podporządkują się danemu sposobowi działania; sztywność poznawcza i emocjonalna; bardzo wygórowane i sztywne poglądy na temat moralności, przewinień i kar; ograniczone związki z innymi ludźmi.
